منیر پشمی
تماس با من
پروفایل من
نویسنده (های) وبلاگ منیر پشمی
آرشیو وبلاگ
      میوه ممنوعه ( وبلاگ شخصی منیر پشمی ) ()
زن دراشعار پروین اعتصامی نویسنده: منیر پشمی - ۱۳۸۸/۱٢/٢٦

 

زن به عنوان نيمه اي از آفرينش ،در اساطير، فرهنگ ، تاريخ و ادب ايران مطرح بوده است ، ولي مي‌توان به جرأت گفت كه افتخار زنان ايران به امثال «پروين اعتصامي» دختر دانشور ايران است و بس.

پروين به خاطر توان و قدرتي كه در اشعارش از خود نشان داد چه درزمان خودش و چه پس ازآن بسيار مورد توجه قرار گرفت و توسط افراد مختلف مرد خوانده شد و يا اشعارش مردانه لقب گرفتند و يا اورا هم زن و هم مرد ناميدند ولي پروين خيلي زيبا دراشعار خودش اين معما را حل كرده .و بيان مي‌كند كه مردنيست و زن است .(آرين پور، 1374:354).

 

مرد پندارند پروين را، چه برخي ز اهل فضل اين معما گفته نيكوتر،كه پروين مرد نيست

 

پروین در اواخر دوره قاجاریه به دنیا آمده و در اصل از شاعران عصر مشروطه محسوب میشود. دورانی که پروین در آن می زیسته از لحاظ سیاسی ، تاریخی، فرهنگی و ادبی بسیار حائز اهمیت و در دست تغییر و تحولات بوه و بسیار بجاست که هم برای شناخت پروین و هم در جهت تاثیراتی که بر فرهنگ و ادب ایران گذاشته است، به بررسی اجمالی وضعیت زنان در آن دوران بپردازیم.

در سرتاسر دوره سلطنت قاجاریه،نامی از زن و آزادی زن نیست و هر چند به کنایه هم ذکری از این مقوله نمیرود.قیود مذهبی و شرایط اجتماعی به زن اجازه نمیداد که نه تنها در بیرون از خانه، بلکه در چهاردیواری خانه خود از حقوق و آزادی برخوردار گردد.

تا پیش از نهضت مشروطه و مدتها بعد از آن ، زنان ایرانی روی از مردان نامحرم می پوشاندندو وقتی می خواستند از خانه بیرون بروند شلواری بلند و سیاه و گشاد به نام چاقچور بر پا و چادری غالبا سیاه و گاهی به رنگهای دیگر بر سر میکردند و روبنده و بعدها پیچه بر روی می انداختند، چنانچه هیچ عضوی از اعضای آنان نمایان نبود، و اگر زنی در این کار اندک غفلتی می نمود ، بی حیا و بی عفت شناخته می شد.

در این اوقات، به تعلیم و تربیت زنان نیز چندان توجه نمی شد. دبستانهای دخترانه وجود نداشت و دختران در مکتب حاضر نمی شدند و تنها دختران خانواده های اشرافی پیش ملای سر خانه که غالبا زن بود، قرآن و تا اندازه ای خواندن و نوشتن زبان فارسی را یاد می گرفتند. تا سال 1290 ش تنها دو آموزشگاه دخترانه در تهران وجود داشت که آمریکاییان و فرانسویان مقیم تهران دایر کرده بودندو بیشتر دختران ایرانی غیر مسلمان از ارامنه و اقلیت های مذهبی دیگر در آنها تحصیل می کردند.

در ایران، از روزی که زمزمه آزادی بلند شد، تامین حقوق زنان جزو آرزوهای تجدد خواهان بود.اما آنان بسیار با احتیاط سخن می گفتند و پس از تاسیس مدارس دخترانه هم تا مدتها اجازه نمی دادند آموزگاران مرد در سر کلاسها حاضر شوند و اگر موردی پیدا می کرد ، آموزگار یا بسیار پیر یا نابینا بود ، و یا دختران رو پوشیده درس می خواندند(آرین پور، 1374،ص 506 ).

مسئله تربیت زن و آزادی او همیشه روشنفکران و آزادیخواهان ایران را نگران می داشت.میرزا یوسف خان اعتصام الملک ، پدر پروین اعتصامی و صاحب مجله بهار گویا اولین کسی است که به گفته دهخدا« لوای این حریت را برافراشته و بذر این شجر بارور را کاشته است».

میرزا یوسف خان ،چند سال پیش از مشروطیت در سال 1318 ق.(1279 ش) کتاب تحریر المرئه، تالیف قاسم امین مصری ، را در حقوق و آزادی زنان به فارسی ترجمه و به نام" تربیت نسوان" در تبریز چاپ کرد.و طالبوف پس از دریافت نسخه این کتاب ،چندماه بعد به مترجم آن نوشت: «صد مرحبا بر آن سلیقه معنوی که سنگ گوشه بنای عمارت بزرگ تمدن لا بد منه وطن را گذاشتی که در آتیه در مجالسی که نسوان ایران دعوی تسویه حقوق خود را با نطق های فصیح و کلمات جامعه اثبات می کنند ،از مترجم تربیت نسوان تذکره و وصافی خواهند نمود.» (آرین پور،1374،ص8)

 

زن در اشعار پروين :

پروين دراشعارمختلف به مسائل زنان اشاره داشته كه بعضي از آنها مشخصاً باعنوان زنان است از جمله «زن در ايران » كه درسال 1314 به مناسبت رفع حجاب گفته است و ديگري «فرشتة انس » كه بدون شك يكي از شاهكارهاي پروين اعتصامي است (و به خاطر قافيه نداشتن مصراع اول مطلع بايد به آن قطعه گفت ).پروين در اين قطعه هنرشاعري خود را به خوبي نشان داده است و يكي ازمحكمترين و استوارترين اشعارخويش را سروده است و از نظر مضمون هم از هر نظر تازگي دارد و تاكنون زني نتوانسته است به اين خوبي دربارة زن و هدفها و بزرگيهايش سخن بگويد و اين همه مضمون بكرو عالي بسازد.

و قطعه ديگر «نهال آرزو» است كه پروين درسال 1303 كه ازمدرسة آمريكايي تهران فارغ التحصيل شد.

اين اشعار درعين تفاوتهايي كه دارند مضمون هاي مشتركي نيز دارند كه در ذيل به بررسي نكات و ديدگاه پروين نسبت به زن و چيزي كه به زنان توصيه كرده و از آنها خواسته است مي‌پردازيم .دركل نكاتي كه دراشعار پروين وجود دارند عبارتند از:

1- توجه به كسب علم و دانش

2- توجه به گوهرهاي وجودي زنان (پاكي ،سادگي ،عفت ) و عدم توجه به مسائل ظاهري

3- توجه به نقش مادري و تاثیر وی در تعلیم و تربیت فرزندان

 

4- برابري زن و مرد از لحاظ جوهر انسانيت

5- زن به عنوان مايه انس و شفقت و مهر و همراه و يار و ياور همسر

6- زن به عنوان حافظ و نگهبان اصلي خانواده

7- توصية زنان برقناعت و بردباري وصبر

 

1- توجه به كسب علم ودانش

پروين درشعر «زن در ايران » وضعيت اسفبار زنان ايران را بيان كرده و مي‌گويد كه زنهاي جامعه در آن جامعة نفقان بار چگونه قرباني شده و هيچ فرياد رسي نداشتند و سپس اظهار مي دارد كه همه اين بدبختي ها از بي دانشي و در حقيقت اين است كه دانش را از دسترس زنان نهان ساخته و اجازه دست يابي به آن را نداده اند.

 

زن درايران ، پيش از اين گوئي كه ايراني نبود پيشه اش ،جز تيره روزي و پريشاني نبود

از براي زن به ميـــدان فــــراخ زندگـــي سرنوشت و قسمتي ،جز تنگ ميداني نبود

ميوه هاي دكة دانش فراوان بود،ليك بهرزن هرگز نصيبي زين فراوانــي نبود

 

همچنين در «فرشتة انس» نيزماية برتري براي انسان (چه زن و چه مرد) را علم و دانش و آگاهي مي‌داند.

چه زن، چه مرد، كسي شد بزرگ و كامروا كه داشت ميوه اي از باغ علم ،در دامــان

در شعر «نهال آرزو » نيز روي سخنش با زنان است و آنها را به علم اندوزي فرا مي‌خواند و از آنها مي‌خواهد تا تلاش كنند و حقوق از دست رفته خود را بدست آورند و بديهي است كه ابتدايي ترين حقوق انساني همانا حق دانستن و حق آموزش ويادگيري است.

 

پستي نسوان ايران ،جمله از بي دانشي است مرد يا زن برتري و رتبت از دانستن است

به كه هر دختر بداند قدر علم آموختن تا نگويد كس، پسر هشيار و دختركودن است

زن زتحصيل هنر شد شهره در هركشوري برنكرد از ما كسي زين خواب بيدردي سري

از چه نسوان از حقوق خويشتن بي بهره اند نام اين قوم از چه ، دورافتاده از هر دفتري

 

و حال پس از گذشت 70 60 سال از درگذشت پروين، ما شاهد اين هستيم كه دراين چندسال اخير ورودي دختران ما در دانشگاههاي سراسر كشور درصد بيشتري از پسران دارد و ما اكنون به اين مساله مي رسيم كه فقط اين فزوني يافتن دختران كافي نيست و كاش پروين ديگري بود تا با اشعار و قلم زيبايش بگويد كه زنان و دختران ما بايد تلاش كنند و اين كسب علم ودانش را به ثمر رسانده و درعمل جايگاهي پيدا كنند و نه فقط در عدد و رقم و گزارشات !!

 

2- توجه به گوهرهاي وجودي زنان

پروين در ادامه انتقاداتی که به وضع موجود داشته و بعد از بيان ارزش علم ودانش براي زنا ن ، برمنبر وعظ و خطابه رفته وسعي مي‌كند مانند آئينه تمام نماي ،ارزشها و گوهرهاي ناب و دروني زنان را نشان داده و گوشزدي دارد مبني بر اينكه زنان از ظاهر گرايي و توجه به تجملات و زر و زيورهاي مادي فاصله گرفته و يا حداقل به گوهرهاي ناب دروني خود هم توجه داشته باشند و بدانند كه گرانسنگي شخصيت و رفتار و منش آنهاست كه حافظ اصيل وجودشان است .

و درآخر هم با ظرافت ودرعين حال صداقت بيان مي دارد كه البته اين عفاف و حجاب بايد بنيادي و درچشم ودل و قلب هركس باشد و تنها يك پوشش ظاهري كافي نيست بلكه بايد دروني شده و از باطن هركس برخيزد.

سادگي و پاكي و پرهيز ،يك يك گوهرند گوهر تابنده ،تنها گوهر كافي نبود

از زر و زيور چه سود آنجا كه نادان است زن زيور و زر ،پرده پوش عيب ناداني نبود

زن ، سبكساري نبيند تا گرانسنگ است و پاك پاك را آسيبي از آلوده داماني نبود

چشم و دل را پرده مي‌بايست ،اما از عفاف چادر پوسيده ،بنياد مسلماني نبود

و درپايان شعر «فرشتة انس » چه زيبا و نغز مي گويد:

براي گردن و دست زن نكو ،پروين سزاست گوهر دانش ،نه گوهر الوان

 

3- توجه به نقش مادري و تاثیر وی در تعلیم و تربیت فرزندان:

در نظر پروین نقش مادري از جايگاه و اهميت والائي برخوردار است و با وجود اينكه او خودش هيچ گاه مادر نبوده ، اما زن است زني كه قلبش براي داشتن فرزندي مي‌طپد و مهرمادري با وجود او درهم آميخته و سرشته شده است،و وقتي پروين سخن از عشق مي‌گويد حقيقتي است كه در دل او جاي دارد و او از حقيقت سخن مي‌گويد .

در نظر او بهترين عشق ها وبالاترين و مقدس ترين عشق ، عشق مادري است و در شعر « حدیث مهر» به شیوه مناظره و از زبان پرندگان این نکته را یادآور میشود.

گفتا حديث مهر بياموزدت جهان روزي توهم شوي چومن ايدوست مادري

خوشبخت طايري كه نگهبان مرغكي است سرسبز شاخكي كه بچيند از آن بري ‌

شيرين نشد چون زحمت مادر وظيفه اي فرخنده تر نديدم از اين هيچ دفتري

 

 

همچنین پروین زن را مایه رشد و بالندگی خانواده و عامل اصلی توانمندی هر فردی می داند.

اگر فلاطن و سقراط ،بوده اند بزرگ بزرگ بوده پرستار خردي ايشان

به گاهواره مادر، به كودكي بس خفت سپس به مكتب حكمت، حكيم شد لقمان

پروین برای اثبات حرف خود دانشمندان و فلاسفه و مردان بزرگ را شاهد گرفته و چنین عنوان می کند که بزرگی و پیشرفت این افراد از مادرانشان بوده است و در حقیقت دروس پایه و ابتدایی زندگی و رشد و بالندگی اولیه را از دامان پر مهر او گرفته اند.

 

5- برابري زن و مرد از لحاظ جوهر انسانيت

پروين معتقد است كه خداوند از ابتداي آفرينش درهيچ كجا براي مردان كمال و براي زنان نقصان مقدر نكرده است ،بلكه آنچه مايه برتري براي انسان (چه زن و چه مرد) مي‌باشد علم و دانش و آگاهي است .

به هيچ مبحث و ديباچه اي قضا ننوشت براي مردكمال و براي زن نقصان

چه زن ،چه مرد،كسي شد بزرگ و كامروا كه داشت ميوه اي ازباغ علم ،دردامان

كسي است زنده كه از فضل ،جامه اي پوشد نه آنكه هيچ نيارزد ،اگر شود عريان

 

6- زن به عنوان مايه انس و شفقت و مهر و يار و ياور همسر

در قطعة «فرشتة انس » پروين ،زن را به عنوان «دل » خانواده وصف كرده است و مي‌گويد كه دروجودي كه دل وجود نداشته باشد روان آن وجود مرده است و به همين خاطر است كه در سرائي كه زن نباشد انس و شفقت وجود ندارد .درحقيقت شالودة خلقت زن با مهر و محبت عجين و قرين گشته و زن تبلور صميميت ،مهرباني ، دوستي، حيات و زندگي شور و نشاط است.

 

در آن سراي كه زن نيست انس و شفقت نيست درآن وجود كه دل مرد، مرده است روان

چومهر، گر كه نمي تافت زن به كوه وجود نداشت گوهري عشق ،گوهر اندركان

 

به علاوه زن يار و ياور مرد و پشتيبان اوست .و پروين با كلامي زيبا بيان مي‌كند كه ياري زن ، ره توشة مرد و نيروي او در زندگي است .و بعد مي‌گويد مي‌دانيد كه ثروت و مال و منال حقيقي زن چيست؟و آن را مهر و محبت فرزندان او معرفي مي‌كند.

توان و توش ره مرد چيست ،ياري زن حطام و ثروت زن چيست ،مهر فرزندان

 

7-زن به عنوان حافظ و نگهبان اصلي خانواده :

وظيفه زن و مرد اي حكيم داني چيست يكيست كشتي و آن ديگريست كشيتبان

 

چو ناخدا خردمند باشد ديگر ترسي از امواج گرداب و طوفان نيست و درحوادث روزگار اميد سعي و عمل هم براي مرد و هم براي زن است .

همچنين درجائي ديگر به نقش زن به عنوان طبيب و پرستار و نگهبان خانواده است اشاره مي‌كند و ارزش زن را تنها در انجام كارهاي روزمره نمي‌داند.

زن نكوي نه بانوي خانه تنها بود طبيب بود و پرستار وشحنه و دربان

 

8- توصيه به زنان به قناعت و بردباري و صبر

از نكات اخلاقي ديگري كه پروين با زيبائي تمام توجه زنان را به آن جلب كرده مسئله قناعت و صبر و بردباري است .او درشعر فرشته انس درابياتي به اين موضوع پرداخته و به نوعي از زنان خواسته تا درموانع سخت زندگي يار و همراه شوهر خود باشند و با بردباري از كنار مصائب و سختي ها بگذرند.

بروزگار سلامت رفيق و يار شفيق بروز سانحه تيمارخوار و پشتيبان

زبيش و كم زن دانا نكرد روي ترش به حرف زشت نيالود نيمكرد دهان

 

نتيجه گيري :

پروين يكي از نوابغ روزگار ماست ،زني كه توانسته در 80 سال پيش و درآن وضعيت خفقان بار اجتماعي و سياسي چنين رشد كرده و درعمركوتاه خود چنين آثار گرانقدري را از خود باقي گذارد.پروين بسيار آزاده بوده و براي آزادي زنان از قيد جهالت و بي دانشی بسيار تلاش كرده و كلامش براي همة اعصار و افراد دلنشين و آموزنده است .

با وجود تمام كارهايي كه انجام شده متأسفانه هنوز پروين آنچنان كه بايد شناخته نشده و حتي زنان ما نيز اطلاع چنداني از پروين و ايده ها و انديشه هاي او ندارند و چه نيكو است كه ما براي پيشبرد اهداف خود به سوي پيشرفت و تعالي بخشيدن به جايگاه زنان درجامعه از چنين گوهرهايي كه در پيشينه تاريخ و ادبيات خود داريم سود جسته و آن را به تمام ايرانيان و جهانيان نشان دهيم، كه زن ايراني درحدود یک قرن پيش چگونه مي‌انديشيده است .

به اميد آن روزي كه تمام زنان ما به گوهر دانش و معرفت مزين شوند و درخت علم و دانششان به ثمر بنشيند.

 

پی نوشت : این پست برگرفته از مقاله اینجانب است که در سال 1385 در کنگره ملی پروین اعتصامی ارائه شده و مقاله کامل نیز در کتاب مجموعه مقالات آن کنگره به چاپ رسیده است.

  نظرات ()
مطالب اخیر گذر زمان ... آمد بهار جانها ای شاخ تر به رقص آ خواستگاری در کافی شاپ و رستوران مطالعات زنان ! یک شوخی بزرگ یا یک توهین بزرگ ؟؟؟ ارمغان جذب هیئت علمی رشته مطالعات زنان ! استاد گرانقدری که برایت کتاب می فرستد ... کتابخانه اعلام نتایج اولیه آزمون دکترا خدا را شکر ...
کلمات کلیدی وبلاگ مطالعات زنان (٢) تست (۱) حقوق زن (۱) کارشناسی ارشد (۱) میوه ممنوعه (۱) حقوق خانواده (۱)
دوستان من مرکز مطالعات و تحقیقات زنان دانشگاه تهران كلينيك مددكاري اجتماعي آفتاب شرق موسسه تحقیقات بهبود زندگی زنان وبلاگ تخصصی حقوق و فقه دفتر مطالعات و تحقیقات زنان وبلاگ تخصصی حقوق ایران مجله الكترونيكي بانوي برتر ادامه دارم (الهام غفاري) آشنائی با علم حقوق چند خط ميان زندگي بر ساحل سلامت شبکه ایران زنان تخته سياه تفكر زنانه روان پژوه نیستان پامج ورزش ایرانی پرتال زیگور طراح قالب